Sylvie Aprile, Maryla Laurent, Elżbieta Łątka-Likh, Monika Salmon-Siama, Janine Ponty - Polki w polu. Nieznana historia polskich chłopek we Francji [recenzja]

 

Przekład: Elżbieta Łątka-Likh

Wydawnictwo Marginesy

Warszawa 2026

Książka opiera się na prawdziwych historiach młodych kobiet, które w latach 30. XX wieku wyjechały z rodzimych wiosek do pracy na francuskich farmach.

Zwykle nie wiedziały dokąd trafią, nie znały języka, rzucone w kompletnie inną od znanej do tej pory rzeczywistość musiały mierzyć się z wyzyskiem, okrutnie ciężką pracą, zwykle ponad siły, przemocą słowną i fizyczną, a także dojmującą samotnością, trudami rozłąki, czasem macierzyństwem na obczyźnie. Bardzo trudne.

Dużą rolę odgrywa w zbiorze Julia Lachowicz-Duval, opiekunka społeczna i inspektorka, która poświęciła się ratowaniu polskich emigrantek pracujących na francuskich polach. Nazywały ją "Kochaną Mamusią" i "Aniołem stróżem". Jej postać zasługuje na oddzielną opowieść: zdobyła prawo jazdy, podróżowała po francuskiej prowincji, by nieść pomoc kobietom, które nie dostawały uposażenia, mierzyły się w przemocą fizyczną (także seksualną). Miała odwagę, by konfrontować się z nieuczciwymi pracodawcami. Wspierała kątem uciekinierki, pomagała zgwałconym, a dzięki zachowanej przez nią korespondencji możemy dziś czytać wybrane fragmenty bardzo poruszających listów, jakie trafiały do niej od pracownic fizycznych. 

Czekając na biografię tej niezwykłej kobiety wracam do kolejnych listów z których płynie skarga, błaganie o pomoc i ratunek w trudnych, czasem okrutnych sytuacjach.

Weronika Kostyrko - Tancerka i Zagłada. Historia Poli Nireńskiej [recenzja]

 

Wydawnictwo Marginesy

Warszawa 2026

Ta opowieść pełna jest rozpaczy i buntu. Niezgody i dociekliwości. Te pierwsze dotyczą bohaterki książki, kolejne zaś Autorki jej biografii. 

Pola Nireńska jest albo niepamiętana, albo pamiętana jako żona Kuriera z Warszawy. A była to niezwykła tancerka, kobieta o wielkim charcie ducha, o ogromnej motywacji do spełnienia własnych marzeń, której największym nieszczęściem było życie w tragicznym momencie historii.

Była "artystką tańca wyzwolonego", interesowała ją emocja, pasja, proces. Była uczennicą samej Mary Wigman w Niemczech, później tańczyła w Londynie, Waszyngtonie. Tańczyła dla polskich żołnierzy na frontach, tańczyła dla warszawskiej publiki chwilę przed II wojną. W czasie Shoah straciła kilkudziesięciu członków rodziny, w tym ukochaną siostrę Frankę. 

Szukanie śladów Poli jest bardzo trudne i wymagało od Kostyrko wielkiej skrupulatności w przeszukiwaniu dokumentów. Bardzo często musiała zadowolić się dociekaniem, bo nie zostało po Poli zbyt wiele. Szukanie śladów Poli łączy z szerokim kontekstem: opisuje działalność Mary Wigman, historię jej szkoły, a także jej wojenne wybory, pisze o ulicach warszawskiej dzielnicy Północnej, o przedwojennych, szaleńczych zupełnie, maratonach tanecznych, gdzie uczestnicy padali z wycieńczenia. Łączy wiele wątków, wiele opowieści, szukając po drodze wskazówek i obrazów związanych z główną bohaterką.

To także mój jedyny zarzut - poboczności i odbieganie od bohaterki, nadawanie szerokiego kontekstu bardzo rozwadnia historię, czuję, że jest mniej ważna, że umyka w powodzi osób, znaczeń, historii.

A jednak bardzo chciałam przeczytać tę opowieść. Z niecierpliwością czekam na sztukę Mai Kleczewskiej o Poli Nireńskiej, w której główną rolę zagra wspaniała i jedyna Agnieszka Przepiórska. 

Yael Van Der Wouden - W dobrych rękach [recenzja]

Przekład: Justyn Hunia

Wydawnictwo Znak

Kraków 2025

Podobało mi się, że cała historia opowiadana jest niespiesznie, z czujnością i skupieniem na geście, tembrze głosu, niedopowiedzeniach. Na złości, tajemnicy i pomrukiwaniach, które wyrażały najczęściej niechęć, ale czasem też dyskrecję. 

Postaci, dość topornie nakreślone, w finale okazały swą marną konstrukcję. To, co pozostawało w sferze domysłów, a może nawet nie istniało w świadomości, nagle objawiło się jako prawda i to zaserwowane w tak trywialny sposób, że cała sympatia dla wcześniejszej fabuły siadła.

Nie chodzi o temat. Nie chodzi o historyczne ujęcie, rzecz w sposobie ujmowania historii. A raczej w jej nieudolnym prowadzeniu. Płaska, naiwna, toporna linia narracyjna zarżnęła opowieść. 

Ku mojemu zdumieniu zalążek historii był bardzo interesujący, choć zmarnotrawiony tym co wyżej, no i jeszcze postaci bez głębi psychologicznej i logicznego rysu psychologicznego. A mogło być tak dobrze: wplecenie w samotność po stracie rodzica własnych pragnień i namiętności. Połączenie historii II wojny światowej z powojenną rzeczywistością Holandii to kolejny bardzo interesujący wątek. I co z tego skoro wpadł w nieforemne słowa, które rozczarowują?

Holandia lat. 60. XX wieku. Około 30-letnia Isabel spotyka się w restauracji ze swoimi dwoma braćmi: Hendrikiem i Louisem. Ten drugi przychodzi ze swoją partnerką, Evą. Od początku czuć napięcie między kobietami, bracia bardziej żartują z nieokrzesania, prostactwa Evy. Louis prosi siostrę, by przyjęła Evą do ich rodzinnego domu na czas jego podróży służbowej. Kobiety zamieszkują razem. Opowieść się toczy.