Magdalena Katarzyna Bajor - Niedom [recenzja]

 

Wydawnictwo: Marginesy

Warszawa 2026

Powojenne losy Dolnego Śląska są bardzo interesujące. Szczególnie jeśli chodzi o piękną (choć pustoszejącą ze względów demograficznych i ekonomicznych) Jelenią Górę. 

Dziś pamięć o latach 40. XX wieku zdaje się być odległa i zapominana. Nie ulega wątpliwości, że mieszkańcy tamtych terenów są bardzo zróżnicowani, z przodkami pochodzącymi z różnych terenów: od Białorusi, przez Ukrainę po zachodnie rubieże. 

Dobrze, że powstała książka, która przypomina i historię i tamte rejony. Tereny Odzyskane stają się scenerią dla powojennych losów rodziny, która przyjeżdża tutaj z Małopolski. Szuka nowego początku, odcięcia od wojennej rzeczywistości, trudnych wspomnień i przeszłości, bolesnej i okrutnej.

Dodatkowo, pośród próby leczenia ran nowi mieszkańcy muszą mierzyć się z grabieżami, kradzieżami i ciągłym strachem, czy nie przyjdą inni, nie będą musieli znów uciekać. Wokół Rosjanie, wokół niedobitki dawnych mieszkańców, a co za tym idzie: nieufność, strach, ale też nienawiść. Złożone losy ludzi, którzy szukali nowego domu w zgliszczach czyichś domów. 

Autorka nie raz zostawia przestrzeń na to, by czytelnik mógł przemyśleć czym jest dom dla niego. Czy ta definicja obejmuje raczej mury, poczucie bezpieczeństwa, czy może obecność bliskiej osoby. 

W traumach i boleściach wojennych wspomnień dom i jego pochodne stają się jedyną stałą do której warto dążyć, do której warto się odnieść. Dom to spokój, oddech, pewność.

Jeśli zaś idzie o styl powieści to odnoszę wrażenie, że ma nad czym jeszcze pracować. Choć oszczędność słownictwa, prosty język i melancholijny ton nie są szczególnie wymagające, to z drugiej strony potrzeba dużo talentu, by za ich pomocą utrzymać jego uwagę. Tutaj nie raz zdarzało mi się znużyć.

Rozsika Parker, Griselda Pollock - Dawne mistrzynie. Kobiety, sztuka i ideologia [recenzja]

 Przekład: Anna Arno

Wydawnictwo: Smak Słowa

Sopot 2025

By zmazać niepamięć o kobietach w historii sztuku. By opowiedzieć sztukę bez wykluczeń. By skrytykować seksizm. Po to, między innymi, powstała ta książka. Bo nie wystarcz tylko odszukać nazwisk bohaterek i je docenić. Należy także "zaakceptować negatywny wpływ, jaki dyskryminacja społeczna wywarła na wszystkie kobiety w przeszłości". Dlaczego w przeszłości nie było wybitnych artystek? To proste: ówczesne instytucje, ale i szerzej: społeczeństwa, nie zapewniały dostępu do szkoleń artystycznych, pozostawiając im jedynie ścieżkę budowania i wspierania domowego życia i jego utrzymywania.

Niepokojące, że jeszcze w latach 70. XX wieku historia artystek nie była znana, były one pomijane i zapomniane. W 1970 roku Tamarind Litography Workshop dokonał przeglądu amerykańskich czasopism poświęconych sztuce, z jego badania wynikało, że między 95 a 98% treści poświęconych było sztuce mężczyzn.

Jednak do końca lat 70. XX wieku w rodzących się studiach feministycznych nastąpiły zmiany: powstawały studia, przekrojowe książki, wystawy. Autorki pisały tę książkę w obliczu rewolucji kulturalnej oraz trudnych pytań, które stanowiły wyzwanie dla zmaskulinizowanych, heteronormatywnych dzieł. Autorki chciały zbadać, gdzie w historii sztuki znajduje się miejsce kobiet - artystek. Chciały dowiedzieć się także dlaczego twórczość kobiet była zamazywana, a co takie właśnie traktowanie artystek mówi o dyskursach w samej nauce. Analizują kategoryzowanie, stereotypy, uproszczenia, ale też praktyki artystyczne kobiet na przełomach wieków. Starały się pokazać udział artystek w tworzeniu kodów i języka sztuki, ale też ich ograniczenia, wynikające z właśnie z kodów i języka. 

Ta książka to wykazanie relacji między ideologią, sztuką i twórczyniami. 

Agnieszka Dauksza - Niedaleko pada granat od jabłoni [recenzja]

Wydawnictwo Karakter

Kraków 2026

Och, jakże podoba mi się język Agnieszki Daukszy - nieoczywisty, daleki od truizmów, pozostawiający niedopowiedzenia, zmuszający czytelnika do wnikliwego towarzyszenia historii. 

Autorka ma szacunek dla bohaterów, dla czytelnika, dla historii. Potrafi w ten szacunek ubrać (i stworzyć) relację wszystkich zainteresowanych i uczynić ją tak spektakularną, wciągającą, że nie sposób oderwać się od fabuły.

Jest tu wiele bardzo trudnych chwil: wojna, getto, śmierć, codzienność śmierci, bestialskie mordy, próba ocalenia własnego dziecka, życie z bólem i troską i strachem o to co z porzuconym niemowlęciem. Niewyobrażalne.

I, choć temat wojny, okupacji i Shoah jest wszechobecny, to tym razem ustępuje miejsca opowieści o odwadze, jakiejś nadludzkiej, zważywszy na całożyciową tęsknotę i niemoc, kobiety, która walczyła o najbliższych. Nie tylko w czasie wojny.

Lina Fischman, mieszkanka Sambora, próbuje ratować swoją małą kilkunastomiesięczną córkę Ewę przed Zagładą. Podczas marszu kolumny Żydów przerzuca ją za ogrodzenie, do sadu jabłoni i traci ją z oczu. Według marzeń i wiary Liny dziecko przeżyło, trafiło do sierocińca, następnie zostało adoptowane przez małżeństwo Tuwimów, którzy wrócili z wojennej emigracji. Śledzi jej losy (ale czy to na pewno Ewa?), nigdy nie rozstrzyga pokrewieństwa za pomocą badań. Boi się rozczarowania, ulotności nadziei? 

Całe życie trwała w przekonaniu, że córka Tuwimów to jej dziecko. Jak żyła z tą niepewnością (czy pewnością?), jak pielęgnowała pamięć o pierwszym dziecku, jak walczyła o byt kolejnych i ich umiejscowienie na mapie rodzinnych śladów. To prawdziwie poruszające i mocne doświadczenie czytelnicze. 

Jak bardzo trauma wojenna, koszmar doświadczeń tamtego czasu wpłynął na losy kolejnych członków rodzin, ale też przyszłych pokoleń! Jak silny jest instynkt przetrwania, nadzieja, wiara, potrzeba potwierdzenia własnej wizji/wersji zdarzeń, to także niebywały, mocny fakt. 

Dauksza niczego nie upraszcza, nie bierze niczyjej strony, razem z nami dławi się niepewnością i ciekawością. Chce wiedzieć i nie wie. Patrzy, ale widzi tylko fragmentami, drobnymi urywkami niepewnej historii, która ma wielkie nadzieje na bycie prawdziwą.

Ta książka to zadziwiająca lektura, która chwyta za serce, podaje wojenną historię w zupełnie nieoczekiwanej formie, w całym morzu pytań i niepewności, które przekładają się na nastrój i narracyjny tor przeszkód. 

Bardzo interesująca, bardzo niepokojąca, ale też z pełnią wiary, że Ewa to Ewa. Tak chcę to widzieć. Widzieć jak Lina.

Violette Leduc - Duszność [recenzja]

Przekład: Jacek Giszczak

Wydawnictwo Karakter

Kraków 2026

Co tu się dzieje???

Czytam, gubię się, wracam, odpływam myślami, skupiam się i dekoncentruję, ta opowieść popycha mnie w rejony, których nie odwiedzam często. 

Zachwycają mnie pojedyncze zdania, refleksje, celne uwagi, poezja języka. Gdy się w tym rozsmakowuję następuje wolta i narracja zmienia się tak, że nie ma nic wspólnego z tym co przed chwilą. A to pojawi się karlica z sąsiedztwa (idę za słownictwem z książki, choć wiem, że powinnam pisać o niskorosłej), a to ktoś skąpie się w fontannie, a to padnie ofiarą molestowania w szklarni. Nigdy nie wiesz co i kiedy na ciebie spadnie w tej szalonej książce, pełnej brawury, mocy, bezczelności. 

Czasem konstrukcja jest  ekstrawagancka, czasem myląco linearna, ale to drugie trwa tak krótko, że zaraz znów zaczyna się werwa i zaciętość. I tempo. I prędko do kolejnego zdania.

Opowieść o dziewczynce odrzuconej przez matkę. Emocjonalny chłód jakiego nieustająco doświadcza ze strony rodzicielki równoważony jest przez totalną i bezwarunkową miłość babci. Matka: nieufna, nieszczęśliwa, wstydząca się dziecka i nie lubiąca go, strofująca, uprawiająca grę pozorów. Córka: baczna obserwatorka, tęskniąca, cierpiąca, walcząca - wszystko to w zależności od sytuacji. Babcia - schorowana, empatyczna, oddana. Trzy pokolenia silnych osobowości, wielkich nadziei i rozczarowań. Kocioł emocji, gotujący się, od czasu do czasu kipiący od nadmiaru.

Nienawiść, krnąbrność, pogarda, brak chronologii, czytelnik kluczy jak w labiryncie, gubi się i biegusiem wraca na właściwy tor. Tylko na chwilę, bo zaraz znów Autorka zwieje ze swoim sztandarem brawury. A wtedy nie pozostaje nic innego, jak biec za nią, ale z zastanowieniem. Dokąd?

Helena Boguszewska - Całe życie Sabiny [recenzja]

 

Państwowy Instytut Wydawniczy

Warszawa 2026

Jakub Zasada czyni przepiękne okładki. Co i rusz zamykałam książkę, by móc popatrzeć na jego dzieło. Jestem zbudowana znakomitą formą Artysty i tym jak komentuje i przybliża fabułę powieści graficzną formą. Wspaniała!

Wielokrotność twarzy uchwycona na okładce jest najlepszym komentarzem do powieści, bo właśnie w pojedynczych kadrów, wspomnień konkretnych sytuacji poznajemy Sabinę. Już na początku dowiadujemy się, że jest nieuleczalnie chora i jej czas dobiega końca. Leżąc w łóżku oddaje się wspomnieniom. Czasem wspomina przez pryzmat sukien, czasem dawnych służących, inny razem przez mieszkania, które w przeszłości zasiedlała. Dzięki tym wspominkom lepiej ją poznajemy, rozumiemy, trochę tez rozliczamy z ruchów, decyzji. Im dłużej jej towarzyszymy tym większy czuje się smutek. Jej życie jawi się jako pasmo niefortunnych wyborów, braku spełnienia, porażek, które związane były i z pracą zawodową i z małżeństwem i z macierzyństwem.

Refleksyjna podróż przez uczucia, emocje, wspomnienia, które towarzyszyły jej w ostatnich chwilach życia. I ta refleksja przechodzi też na czytelnika: wszystkie pomyślenia o miejscach, przedmiotach, sytuacjach i uczuciach można odnieść do siebie. Oby tylko miało to lepszy skutek niż w przypadku Sabiny.

Bardzo kameralna, cicha opowieść, która dotyka pamięci, próbie analizy własnego życia, umiejscowienia w nim samej siebie: kto był ważniejszy niż ja? Bohaterka dojrzewa do siebie samej, my uparcie jej w tym towarzyszymy. I może właśnie to jest happy end? Mieć świadomość i być pogodzoną? Przeczytajcie. Przeżyjcie. Przemyślcie.

Sylvie Aprile, Maryla Laurent, Elżbieta Łątka-Likh, Monika Salmon-Siama, Janine Ponty - Polki w polu. Nieznana historia polskich chłopek we Francji [recenzja]

 

Przekład: Elżbieta Łątka-Likh

Wydawnictwo Marginesy

Warszawa 2026

Książka opiera się na prawdziwych historiach młodych kobiet, które w latach 30. XX wieku wyjechały z rodzimych wiosek do pracy na francuskich farmach.

Zwykle nie wiedziały dokąd trafią, nie znały języka, rzucone w kompletnie inną od znanej do tej pory rzeczywistość musiały mierzyć się z wyzyskiem, okrutnie ciężką pracą, zwykle ponad siły, przemocą słowną i fizyczną, a także dojmującą samotnością, trudami rozłąki, czasem macierzyństwem na obczyźnie. Bardzo trudne.

Dużą rolę odgrywa w zbiorze Julia Lachowicz-Duval, opiekunka społeczna i inspektorka, która poświęciła się ratowaniu polskich emigrantek pracujących na francuskich polach. Nazywały ją "Kochaną Mamusią" i "Aniołem stróżem". Jej postać zasługuje na oddzielną opowieść: zdobyła prawo jazdy, podróżowała po francuskiej prowincji, by nieść pomoc kobietom, które nie dostawały uposażenia, mierzyły się w przemocą fizyczną (także seksualną). Miała odwagę, by konfrontować się z nieuczciwymi pracodawcami. Wspierała kątem uciekinierki, pomagała zgwałconym, a dzięki zachowanej przez nią korespondencji możemy dziś czytać wybrane fragmenty bardzo poruszających listów, jakie trafiały do niej od pracownic fizycznych. 

Czekając na biografię tej niezwykłej kobiety wracam do kolejnych listów z których płynie skarga, błaganie o pomoc i ratunek w trudnych, czasem okrutnych sytuacjach.

Weronika Kostyrko - Tancerka i Zagłada. Historia Poli Nireńskiej [recenzja]

 

Wydawnictwo Marginesy

Warszawa 2026

Ta opowieść pełna jest rozpaczy i buntu. Niezgody i dociekliwości. Te pierwsze dotyczą bohaterki książki, kolejne zaś Autorki jej biografii. 

Pola Nireńska jest albo niepamiętana, albo pamiętana jako żona Kuriera z Warszawy. A była to niezwykła tancerka, kobieta o wielkim charcie ducha, o ogromnej motywacji do spełnienia własnych marzeń, której największym nieszczęściem było życie w tragicznym momencie historii.

Była "artystką tańca wyzwolonego", interesowała ją emocja, pasja, proces. Była uczennicą samej Mary Wigman w Niemczech, później tańczyła w Londynie, Waszyngtonie. Tańczyła dla polskich żołnierzy na frontach, tańczyła dla warszawskiej publiki chwilę przed II wojną. W czasie Shoah straciła kilkudziesięciu członków rodziny, w tym ukochaną siostrę Frankę. 

Szukanie śladów Poli jest bardzo trudne i wymagało od Kostyrko wielkiej skrupulatności w przeszukiwaniu dokumentów. Bardzo często musiała zadowolić się dociekaniem, bo nie zostało po Poli zbyt wiele. Szukanie śladów Poli łączy z szerokim kontekstem: opisuje działalność Mary Wigman, historię jej szkoły, a także jej wojenne wybory, pisze o ulicach warszawskiej dzielnicy Północnej, o przedwojennych, szaleńczych zupełnie, maratonach tanecznych, gdzie uczestnicy padali z wycieńczenia. Łączy wiele wątków, wiele opowieści, szukając po drodze wskazówek i obrazów związanych z główną bohaterką.

To także mój jedyny zarzut - poboczności i odbieganie od bohaterki, nadawanie szerokiego kontekstu bardzo rozwadnia historię, czuję, że jest mniej ważna, że umyka w powodzi osób, znaczeń, historii.

A jednak bardzo chciałam przeczytać tę opowieść. Z niecierpliwością czekam na sztukę Mai Kleczewskiej o Poli Nireńskiej, w której główną rolę zagra wspaniała i jedyna Agnieszka Przepiórska.