Omar El Akkad - Któregoś dnia okaże się, że wszyscy od zawsze byli przeciwko [recenzja]

 

Przekład: Agata Ostrowska

Wydawnictwo: Obroty

Warszawa 2026

Klepanie formułek, abstrakcyjne postawy moralne (czy stanowiska etyczne), praktyka podważająca teorię i giętki kręgosłup moralny zachodniego świata - to tylko niektóre z zarzutów jakie Autor stawia w swej książce.

Są one zestawione z najmocniejszymi i budzącymi grozę opisami apokaliptycznej codzienności ludzi w Gazie, a także z prywatnymi wspomnieniami z życia własnej rodziny - emigracji zarobkowej ojca.

Moc słów i argumentów Autora są przytłaczające i bezdyskusyjne, jednak odnoszę wrażenie, że momentami jest zbyt emocjonalna, jak na esej. Osobista perspektywa reportażysty urodzonego w Egipcie, wychowanego w Katarze, pracującego w USA jest niewątpliwą zaletą, jednak intensywność własnego osądu mocno rzutuje na postrzeganie całości. Nie jest to zarzut, tylko spostrzeżenie, które sytuuje czytelnika w pewnej perspektywie, która jest ograniczająca. Dlaczego? Bo najbardziej stajemy po stronie rodziny Autora, to z nią sympatyzujemy, to z zapewniającym byt ojcem jesteśmy najbliżej. Wszystkie co poza tym jest mocnym dodatkiem. Tak to widzę.

Erozja mediów, upadek środków masowego przekazu, ich upolitycznienie lub postępująca trywializacja, oto niektóre z oskarżeń. Autor każdy z przytoczonych argumentów podbija i podkreśla nie tylko przykładem, ale tezą, że każdy przykład pasywności jest współudziałem. Również czytelnika.

Ponuro wybrzmiewają słowa o nieprawdziwych deklaracjach polityków, których puste słowa zapełniają szpalty gazet i czas emisyjny, ale nie wnoszą nic ponad to. Czy to wynik nieudolności, strachu, czy może chłodna kalkulacja będą wynikiem flirtu z kapitalizmem? Jakby tego nie nazwać cały system jest porażką liberalizmu i pozycjonowania tzw. "uniwersalnych wartości".

Przytłaczają argumenty, ocena kondycji współczesnego świata, a mnie najbardziej doskwiera świadomość obojętności. 

Anna Burns - Raczej bohater [recenzja]

 

Przekład: Aga Zano

Wydawnictwo Art Rage

Warszawa 2026

Co tu się odjaniepawla! Co? Już Wam piszę: cała radość płynącą z zabawy literackimi konwencjami, archetypami postaci, stereotypami z popkultury, zachodniego świata, a wszystko to ubrane w giętki, sprawny i nie bojący się nikogo i niczego język. Ponad podziałami!

Bogactwo charakterów, intryg, sparingi z kolejnymi spiskami - cały arsenał nieprzystających do niczego sytuacji i mimikra zachowań, czasem sterowanych z arcyszybkiej windy ciotecznej babki (Apollo-winda!). Poza wspomnianą arcyzłą starszą panią, mamy jeszcze femme fatale, która sama będą pod wpływem zaklęcia próbuje pozbawić życia super bohatera, który jest jej kochankiem. Jest też Freddie, pierdołowaty kuzyn tej fatalnej, który zakochując się coraz to bardziej nietrafionych kobietach obiecuje pozbyć się babki, w imię miłości do aktualnej narzeczonej. Jak w kolejnych oknach komiksu - bum!, trach!, bam! Nigdy nie wiesz co i kiedy wybuchnie. Jedno jest pewne - co by to nie było, zostanie podane w dowcipny, krotochwilny sposób.

Autorka rozpędza się coraz bardziej, ale paradne sekwencje zdarzeń są bardzo trafione, czasem bardzo zawiłe, z piramidalną intrygą, szkatułkowym poczuciem winy (czy każdy programowo dobry jest dobry, czy jednak czasem zły?) i galerią najbardziej szalonych, zuchwałych, pokręconych bohaterów.

Zło, dobro, przemoc, miłość, kłamstwo, magia, wojny gangów i mafinych rodzin, klify i pistolety, obietnice i mordy na zamówienie, kompletne szaleństwo i bardzo odświeżające ćwiczenie stylistyczne. 

Bo stylami żongluje Anna Burns z nieukrywaną przyjemnością. W poczuciu prawdziwej literackiej przyjemności poznawczej polecam tę książkę z całą odpowiedzialnością.

Pyszna zabawa formą.

Gregor von Rezzori - Niegdysiejsze śniegi [recenzja]

 

Przekład: Małgorzata Gralińska

Wydawnictwo Czarne

Wołowiec 2025

Jakże słusznie tłumaczka książki nazwała Autora "tragarzem minionej epoki". Jest w tym stwierdzeniu i magia i nostalgia. Pisarz przyszedł na świat w czasach dynamicznych zmian geopolitycznych na rubieżach monarchii habsburskiej. Bukowina była wówczas obszarem, który zamieszkiwany był przez poddanych cesarza, choć już pod panowaniem rumuńskiego króla. Z czasem Austria zamienia się w republikę, ojciec pisarza, realizując własne pasje łowieckie woli dostatnie rumuńskie lasy, niż upolityczniony świat zachodniej Europy.

Wpojone w domu wartości i przekazy sytuują Autora jako piewcę starego porządku, ale tylko do czasu. Mit kulturotwórczej siły Austriaków trwa do lat nastoletnich, kiedy Rezzori trafia do szkół w Bukareszcie. Zakochuje się w Rumunii, przestaje wierzyć w cywilizatorską misję Zachodu. 

"Niegdysiejsze śniegi" to nie tylko opowieść o upadku starego świata, zmiecionego przez politykę i wojny. To także historia o upadku rodziny, jej rozpadzie i rozłamie - rozstaniu rodziców, odchodzeniu ważnych osób, które kształtowały osobowość i codzienność Autora - interesujący rozdział o fascynującej Kasandrze, huculskiej mamce, która z czasem zamieniła się w wierną opiekunkę. Rozdarty między domami matki, ojca, odwiedzaniem dziadków w Wiedniu, internatami kolejnych szkół był Rezzori w ciągłej zmianie, która trwała przez niemal całe życie pisarza.

Bardzo interesujące są portrety kobiet, z którymi wzrastał: "dzięki nim poznałem kobietę w trzech archetypicznych postaciach: w Kasandrze zobaczyłem matkę osłaniającą i chroniącą swoje pisklęta, w siostrze, zawsze wyprzedzające mnie o cztery lata, widziałem nimfę - dzięki łasce lub niełasce natury wznioślejszą, lżejszą, bardziej uduchowioną, zręcznie wymykającą się istotę - i wreszcie w matce dostrzegłem splot wszystkich arcykobiecych cech - a jakże, w zgodzie z teoriami profesora Freuda - zmysłowy uroki jednocześnie niestałą, kapryśną naturę potencjalnej kochanki miotającej się między wybuchami namiętności a rzekomą obojętnością, najczulszą, miłosną wielkodusznością a okrutnie karzącym chłodem". Rozdziały o kobietach są nie tylko pełne subtelności, tęsknoty, tajemnicy, ale przede wszystkim miłości i oddania, są pomnikiem i hołdem, wdzięcznością i tęskną melancholią.

Niespieszne tempo, obrazy z przeszłości, szacunek do wspomnień, czasów, ludzi i uczuć, jakie im towarzyszyły, to pierwsze skojarzenia, jakie pojawiają się w odniesieniu do tej niezwykłej książki.

Jacqueline Harpman - Orlanda [recenzja]

 

Przekład: Katarzyna Marczewska

Wydawnictwo: Art Rage 

Warszawa 2025

Lubię opowieści niewygodne, ciasne, klaustrofobiczne, które są dalekie od miękkich i bezpiecznych przestrzeni literackich.

Taka jest opowieść "Orlando". Grząska, niebezpieczna, dotykająca newralgicznych i trudnych zagadnień jak tożsamość i granice, jakie sobie stawiamy i jakie jesteśmy gotowi przekroczyć.

Okazją do rozważań jest "Orlando" Virginii Woolf, książką, z którą pracuje jedna z bohaterek książki, Aline. Drugi bohater to Lucien, młody chłopak, który zyskuje męską część osobowości Aline. Trochę jak dybuk, trochę jak dr Jekyll i mr Hyde, historia o tym jak dusza się dzieli i przekracza granice ciała.

Obserwując działania i codzienność tej dwójki bohaterów Autorka daje pole do rozważań na temat krzyżowania się tożsamości, dwoistości ludzkiej natury, czy też kryzysów i wątpliwości dotyczącej wyborów i własnej drogi. Frapujące, nie dające spokoju, bolesne, czasem przerażające. 

Autorka, której biografię i jedną z przetłumaczonych na polski opowieści pamiętam, już przy pierwszym literackim spotkaniu szarpała duszę, powodowała dyskomfort, a jednocześnie wciągała, trzymała uwagę i nie pozwalała się oderwać od treści.

Tutaj kobiecość jest dość nudna, zachowawcza, obarczona ograniczeniami, schowana za naukowymi tytułami. Męskość zaś jest dzika, wyzwolona, wyuzdana, wolna seksualnie i pełna energii oraz humoru, odwagi. Skorelowanie tych dwóch części osobowości pozwala na pełne spojrzenie na świat pełen pytań, wątpliwości, wyborów, czasem bardzo radykalnych i nieodwaracalnych.

Bardzo interesująca, wymagająca rozważań książka.

Maurice Carr - Singerowie: kolejne wygnanie [recenzja]

 

Przekład: Kaja Kotańska

Wydawnictwo: Fame Art

Niemce 2021

Ester Kreitman była starszą siostrą Izaaka Baszewisa Singera i Izraela Joszui Singera. Urodziła się w Biłgoraju, mieszkała w Warszawie, później Antwerpii (wydana za szlifierza diamentów), później w Paryżu, a do śmierci w Londynie. Była znakomita jidyszową pisarką, mocno skupioną na wątkach feministycznych. I smutne jest to, że w pierwszym zdaniu wspomniałam o tym czyją była siostrą, a nie to jak bardzo zdolną i wyjątkową Autorką, która pisała w jidysz. Smutne.

Jednak do rzeczy: Maurice Carr to syn Ester Kreitman, który rzuca kolejne światła na biografie członków swojej rodziny.

Rozpoczyna on swoją opowieść z perspektywy dziecka, które obserwuje rodzinną przeprowadzkę, walkę o ekonomiczne przetrwanie, szkołę londyńską w której nie jest traktowany dobrze, a także czas Wielkiej Wojny i związaną z nią nieobecność ojca, ciągłą walkę matki o miejsce do mieszkania i godną pracę. Rodzina mieszkała w londyńskiej diasporze, wśród Żydów austriackich, holenderskich i niemieckich. 

Jednym z ciekawszych fragmentów książki jest opis wakacji, która Maurice wraz z matką spędził w Polsce, na letnisku w okolicach Otwocka i Śródborowa. Spotyka tam dziadków, obserwuje wujów i ich dziwactwa. Co znamienne, widzi jak bardzo ostro traktują oni swoją siostrę. To pierwsza okazja do tego, by na żywo poznać i usłyszeć jidysz w Polsce, wśród najbliższej rodziny, w wakacyjny czas, beztroskę i swobodę. Ostatni taki czas z polskimi krewnymi.

Smutek, trudy codzienności, skomplikowane relacje rodzinne, poszukiwanie własnej tożsamości i pomysłu na własną drogę, oto niektóre ze składowych tej układanki. 

Ester Kreitman w innej roli: matki, kobiety samotnej w aranżowanym małżeństwie, osoby, która musi sprostać ciężkim czasom, zarobić na dom, utrzymać go, a także odkrywać swoją literacką mobilizację i otwartość.

Mimo cały starań i wątków, literackich prób i ciekawostek cała ta opowieść nie jest dla mnie szczególnie interesująca, trudno było dotrwać do końca.

Anthony Passeron - Uśpione [recenzja]

 

Przekład: Jacek Giszczak

Wydawnictwo Czarne

Wołowiec 2024

Sięgnęłam po tę książkę głównie przez jej ulokowanie geograficzne: gdzieś między Włochami a Francją, Nieceą a małymi (tu bezimiennymi) francuskimi miasteczkami. 

Dopiero później przyszedł temat: biograficzna historia rodziny Autora, która mierzy się z rodzinnym smutkiem. To  po trosze opowieść o obowiązku (ojciec Passersona, który wziął na siebie odpowiedzialność za utrzymanie rodziny i podtrzymanie tradycji zawodowej), o wolności i dezynwolutrze stryja Desire, a także o odwadze, na którą zdobył się Autor, by podzielić się najtrudniejszą rodzinną historią, w której śmierć i choroba dotknęły zbyt wiele osób.

Rozdziały o rozwoju AIDS czyta się jak wciągający scenariusz filmowy, choćby ze względu na zaangażowanie i bezprecedensowe działania francuskich lekarzy. Przeplatane są one historią stryja, która już od początku miała znane wszystkich czytającym zakończenie - wiemy jakie będzie, a mimo to trudno się z nim pogodzić. 

Tradycje rodzinne, silny konserwatyzm, przywiązanie do tradycji, i takichże ról społecznych, budowanie pozycji w społeczności lokalnej poprzez wartości, normy społeczne znane i szanowane od lat, oto krótka charakterystyka rodziny, w której wychował się stryj. 

Ciekawości Anthony'ego towarzyszy szacunek i zrozumienie, empatia i chęć podtrzymania pamięci, o tych, których odebrała nieuleczana choroba. Zwraca uwagę na problemy społeczne, jakie miały miejsce w latach 80., na uzależnienia, brak świadomości społecznej i medycznej, na to jak jednostkowa historia mocno obrazuje lawinę i tragedię choroby, która w tamtych czasach była dopiero rozpoznawana i dokumentowana.

Początkowo książka wciąga i zachęca do poznawania kolejnych stron, z czasem traci impet i moc, spowalnia i zmienia się, zupełnie jak nastrój rodziny, która wie, że w przypadku Desire wszystko jest już skończone.

Ta książka to przykład oddania, szacunku i troski o pamięć i o rodzinną ciągłość. 

Benny Mer - Smocza. Biografia żydowskiej ulicy w Warszawie [recenzja]

 

Przekład: Piotr Paziński

Wiersze w przekładzie Belli Szwarcman-Czarnoty

Wydawnictwo Czarne

Wołowiec 2025

Bardzo czekałam na tę książkę. Opowieść o Smocza sprzed II wojny światowej brzmi jak dobry temat. Wędrówka Mera przez archiwa światowe, a także współczesne warszawskie ulice na których próbuje odnaleźć fragmenty dawnego świata to fascynująca podróż.

Zarówna ta przez piętra i mieszkania poszczególnych kamienic, historie mieszkańców, opisy codziennych zmagań z rzeczywistością.

Fascynujący jest fragment w których Autor poszukuje informacji o bohaterce słynnej pieśni Binema Hellera "Majn szwester, Chaje", a także przedstawienie literackiego wizerunku Smoczej na podstawie opowiadań Abrahama Rajzena. Cudowne są przekłady poezji jidyszowej znakomitej Belli Szwarcman-Czarnoty, które nie tylko dają przestrzeń i tło dla smoczych historii, ale są, przede wszystkim, wspaniałymi przykładami talentu i zmysłu obserwacyjnego ich autorów. To wielka przyjemność móc czytać te literackie perełki.

Dla mnie jednym z najważniejszych rozdziałów w książce jest ten o teatrach ze Smoczej. Teatry, które zmieniały się w kina i na odwrót, repertuary, które przynosiły sławę lub zrzucały na samo dno artystycznej drabiny sławy, wszystko to w szybkiem tempie działo się w przestrzeniach teatralnych korytarzy żydowskich teatrów. Najgorsze co mogło się zdarzyć to szund (tandeta, szmira, kicz) - jidyszowe przekleństwo, które wprowadził na salony sam Szolem Alejchem pisząc o tym w jednym z artykułów z 1888 roku. odnosząc się do popularnych wówczas "powieści dla kucharek". Wiele z teatralnych sztuk nosiło to niepopularne brzmię, najczęściej w warstwie dramaturgicznej, gdzie kontekst i ciąg przyczynowo-skutkowy nie miały żadnego, bodaj, sensu. Interesujące, a często komiczne są skróty fabularne niektórych dzieł dramaturgicznych proponowanych w ówczesnych teatrach. 

Jedna z teatralnych piosenek "Dziewczyna jak cedr" ma taki fragment o Smoczej: "A ja lubię Smoczą, bo jest przystojna ulicą". Dzięki Merowi odkrywamy to z każdą kolejną stroną. U niego każdy człowiek urasta do postaci wartej zapamiętania, zwykłe życie staje się kanwą do intrygującej opowieści o tym jakim przemianom i zależnościom podlegała żydowska ulica. Im dłużej czytam tym bardziej słyszę gwar rozmów, ciasnotę kramików, przekomarzania sprzedawców bajgli, czy hałas fabryczek. Mikrokosmos makro spraw. Spacer przez strony książki, która mówi o utraconym mieście, minionym czasie, nieodżałowanym losie tych, których już nie ma.

Książka składa się z fragmentów. Nie ma tu ogólnego, szerokiego spojrzenia na geopolitykę ulicy, zainteresowanie Autora zawęża się do wybranych fragmentów, nie chciał on zamieszczać okupacyjnych zdjęć, nie korzystał z polskiej przedwojennej prasy, nie ma odniesienia do miasta. Jest Smocza i to w urywkach zaproponowanych przez Autora. Nie jest to zarzutem, raczej spostrzeżeniem. Zamiast panoramy - wąski kadr, ale taki był wybór Mera.

Będę wracać do tłumaczeń Belli Szwarcman-Czarnoty, to bardzo istotna i skłaniająca do powrotów część książki.