Szczepan Twardoch - Waldkauz [recenzja]

 Wydawnictwo Marginesy

Warszawa 2026

Och, jak dobrze się zapowiadało.

I cała nadzieja na to co wspaniałe rozmyła się pośród dygresji, narracyjnych skoków i powrotów, zaburzeń rytmu, który w efekcie prowadzi do chaosu, a następnie znużenia gonieniem za wątkami i ich przeskokami. 

Twardoch, polegając na swoich najmocniejszych stronach buduje opowieść o tożsamości, historii, dwoistości i wielowymiarowości ludzkiej natury, a wszystko to ugruntowane wyborami płynącymi z rzeczywistości historycznej i społecznej.

Tym razem jesteśmy na Górnym Śląsku dwudziestolecia międzywojennego, gdzie tłem jest II powstanie śląskie, społeczeństwo jest spolaryzowane, przenikają się języki, tożsamości, konflikty moralne i narodowościowe. Mamy mocnego, pełnego soczystej, samczej energii (tak jak lubi Autor!) bohatera, który poraniony osobistą historią próbuje zmierzyć się z codziennością i kryzysem wartości. Mamy też podwójną tożsamość i walkę pierwotnych sił z tym co kulturowo wtłoczone, jest element pozarealistyczny - rozumienie mowy ptaków, druga, "nieochrzczona" natura, która próbuje wybijać się na niepodległość. Są: zawiść, zazdrość, zbrodnia, przemoc, walka o dominację i tym podobne charakterystyczne dla Twardochowego świata przedstawionego.

Bardzo cenię świat przedstawiony umiejscowiony na Górnym Śląsku pośród ludzi i namiętności. 

Tym razem Autor do wątków tożsamościowych, historycznych, kryminalnych dodaje słowiańszczyznę, magię i parę innych i z ta mnogość nie służy książce. 

Doceniając umiejętności językowe, przywiązanie do regionu i jego historii i tradycji odkładam puszczykową opowieść z ulgą. 

Maciej Pisiuk - Staniemy się tacy jak on. Głosy z przeklętej ulicy [recenzja]

 Wydawnictwo Cyranka

Warszawa 2024

Bardzo przeszkadza mi w tej książce udowadnianie tezy, która nie jest postawiona wprost, choć może niech jej potwierdzeniem będzie sam tytuł. Już w nim Brzeska nazwana jest "przeklętą ulicą" i niemal każda opowieść, niemal każdy bohater tego zbioru ją potwierdza. 

Swego rodzaju wyjątkiem jest 55 letni Mirek, który przez większość życia realizował założony przez Autora scenariusz (patologiczna rodzina, alkohol, przemoc, domy dziecka, poprawczaki, więzienie, kradzieże/przemyt/gangi). W dorosłym życiu, podczas odbywania kary w więzieniu przechodzi przemianę i przyłącza się do zielonoświątkowców, ale poza (częściową) pozytywną opowieścią o nauczycielu z Brzeskiej, cała reszta wciela w życie scenariusz, który można zamknąć w słowach jednego z bohaterów: "Od małego wbijano nam do głowy, że skoro jesteśmy stąd, to jesteśmy już przegrani na starcie. (...) My byliśmy ci gorsi, zawsze podejrzani, cokolwiek by się stało. Jednocześnie w domach albo od starszych kolegów ciągle słyszeliśmy, że ten cały świat zewnętrzny to świat "frajerski". Wszyscy spoza dzielnicy to "klienci", których można było oszukać, okraść, pobić". 

Autor rozmawia z sąsiadami, poznaje ich historie, cierpienia, wybory, do których zostali czasem przymuszeni, czasem nie widzieli innego drogi. To opowieść o ludziach, znających jedną drogę, mających jeden wzór. Jest to boleśnie tendencyjne i pozbawione krytycznego myślenia. 

Rozumiem, że Autor chciał zrealizować pomysł i podkreślić prawdziwość swoich spostrzeżeń i dać przestrzeń dla wywiadów, jakie przeprowadzał z mieszkańcami ulicy między 2007 a 2018 rokiem. Prawdziwie to rozumiem. Jednak nie po drodze mi z takim jednostronnym podejściem. Mieszkańcy Brzeskiej zasługują na więcej.

Maciej Płaza - Kasperl i Margit [recenzja]

Wydawnictwo Literackie

Kraków 2025

Słabokalipsa: zima, bieda, smutek.

Co to jest za opowieść! Co to jest za kunszt i precyzja, zarówno pod względem przyczynowo-skutkowym, jak i formalnym jest maestrią. Płaza stworzył dzieło epopeiczne, które z czułością i serdecznością opowiada poznańską historię pierwszej połowy XX wieku. To powieść zachwycająca postaciami, ich dopracowanym rysem charakterologicznym, umiejscowieniem w czasie i przestrzeni (a to z pietyzmem godnym uwagi!). 

Zaczynamy tę wyjątkową podróż w 1903 roku, wówczas gdy rodzi się Kasperl, syn poznańskiej blyrwy. Dorastający na ulicy, wśród nietuzinkowych i niebezpiecznych skibiarzy i juchtów uczył się życia i jego twardych zasad. W tym samym czasie stykamy się również z polską hrabianką, Małgorzatą, której największym marzeniem jest grać na najlepszych scenach teatralnych Berlina. 

Śledząc ich losy w czasie Wielkiej Wojny, podczas odradzania się państwowości polskiej w Poznaniu, kolejne historyczne nazwiska, a do tego cały szalony i obfitujący w wydarzenia czas pierwszego trzydziestolecia XX wieku.

Reinhardt, Modrzejewska, Maeterlinck i wielu innych towarzyszą Margit w jej drodze ku artystycznej karierze. Jest śmietanka towarzyska, elity berlińskie, jest różnorodność ludzi i kultur: od uciekających z Rosji tzw. białych Rosjan, po osoby pochodzenia żydowskiego uciekające z Poznania po I wojnie światowej, aż do wszelkiej maści łotrzyków, gangsterów, utracjuszy, narkomanów i bon vivantów, marnotrawiących czas w nocnych lokalach.

Świetne są fragmenty pisane w poznańskiej gwarze, dodają powieści tego szczególnego uroku i nostalgii, które zapadają w pamięć i ściągają uwagę czytelnika.

Maciej Płaza pokazał wielki kunszt, ogrom pracy, a także wielkie serce do literatury i języka. 

Wielki podziw.

Aleksandra Korczak - Bezradne i romantyczne. Bohaterki lektur dla szkoły podstawowej [recenzja]

 Wydawnictwo Krytyki Politycznej

Warszawa 2026

Ta książka to przeredagowana praca doktorska Autorki. Przełożona na język publicystyczny, uproszczona, łatwiejsza w odbiorze, a jednak niepozbawiona chaosu i powtórzeń, gdzie każda z lektur rozpatrywana jest pod innym kątem i przez to często powraca w kolejnych rozdziałach.

Z drugiej strony: ważne, że powstała, by pokazać, że wzorce męskie w literaturze są przepełnione galerią zachowań i cech, są zróżnicowani, bogaci (wewnętrznie) i predestynujący do bycia istotnymi. Co zaś z postaciami kobiecymi? Często są powtarzalne, pozbawione siły obywatelskiej i sprawczej, będące tłem dla działań wzorców męskich. Często są słabe i potrzebujące protekcjonalnej pomocy. Jeżeli już nabiera znaczenia to jako symbol, nie jako postać. Przerażające. 

A jednocześnie oczywiste, przecież wszyscy przeszliśmy przez szkolne lektury, a jednak nie postrzegaliśmy ich z tej perspektywy. 

Virginia Woolf we "Własnym pokoju: pisała, że przez wieki kobiety były lustrami odbijającymi w dwukrotnym powiększeniu figury mężczyzn. I, o ile jest to prawda mająca potwierdzić regułę, o tyle jest dotkliwa i niewątpliwa. 

Matki, sprzątaczki, służące, kucharki, ocalane, niemądre, zwykle piękne, mało kiedy dorosłe w sensie dojrzałości emocjonalnej. Zdarzają się w literaturze i antybohaterki (ach Goplana, ach Milady, ach Biała Czarownica), ale to margines. Wiodąca narracja jest stereotypowa. 

A gdyby tak wyobrazić sobie świat w którym lektura nie jest tylko koniecznością do zaliczenia egzaminu, zdobycia punktów z wypracowania, ale jest punktem wyjścia do krytycznego myślenia i dyskusji na tematy zawarte w lekturach. To by było coś! 

Póki co możemy prześledzić dobór lektur i konstatacje Autorki.

James Agee - Śmierć w rodzinie [recenzja]

 Przekład: Juliusz Pielichowski

Wydawnictwo: Materia

(marka wydawnicza Wydawnictwa Nowa Baśń)

Poznań 2026

"Kiedy cierpienie i rozpacz stają się zbyt wielkie, by człowiek mógł je znieść, pojawiają się chwile wyczerpania i odrętwienia. W takich momentach uczucia jakby się cofają, a w ich miejsce przychodzi złudne wrażenie jasności umysłu i chłodnego rozumienia tego, co się wydarzyło". Tak jest w przypadku Mary, kobiety, która straciła męża w wypadku samochodowym, zostając samą z dwójką dzieci. Mary szukała pociechy w tym, że mimo wszystko wstawała rano, rozmawiała z bliskimi, trwała. Była świadoma tego co się wydarzyło i mierzyła się z tym. Co więcej, konstatowała, że czerpała pewnego rodzaju gorzką satysfakcję płynącą z rzeczywistości, bo konfrontowała się z tym, że niosła wielki ciężar. Tak wielki, że nie sądziła, że kiedykolwiek będzie w stanie go udźwignąć, a jednak szła dalej. Pojawiła się też świadomość, że nie jest jedyna, że na świecie żyje wiele osób doświadczających podobnych uczuć. Nie jest wyjątkowa, nie jest osamotniona. Myślała też o tym, że dopiero bycia wdową uczyniło ją dorosłą. Poczuła szacunek do życia, do ludzi, którzy kiedykolwiek cierpieli. Nawet wobec tych, którzy nie byli w stanie wytrwać w swoim osobistym bólu aż do końca.

Bardzo interesujący jest kontekst historyczny - akcja powieści toczy się na początku XX wieku w Knoxville w stanie Tennessee. Relacje, rodzinne, dzieciństwo, pozycja kobiet, używki, rasizm, wiara, religijność. Tematów cała mnogość, a jedne z nich ledwo muśnięte, inne wspomniane mimochodem, a jednocześnie mocno zaakcentowane.

Bardzo mocna, choć nienachalna lektura. Do przemyśliwania. 

Martin Caparros - Echeverria [recenzja]

 

Przekład: Katarzyna Okrasko

Wydawnictwo ArtRage

Warszawa 2024

Zachwycają mnie wybory ArtRage i ich droga wydawniczego rozwoju. To naprawdę budujące jak tworzą własną ścieżkę serii, a także po jakie utwory i Autorów sięgają. Dopinguję im z całych sił!

Tym razem znakomity Caparrosa, którego twórczość cenię. Stworzył biograficzną i historyczną opowieść o argentyńskim wieszczu, który chce nadać swej ojczyźnie moc i siłę poprzez własną twórczość, poprzez poezję. 

Jego życie, od młodych lat obfitujące w rozterki, tragedie, dylematy i wybory, jest żywym przykładem na to, że cierpienie jest nieodłącznym (choć nie w każdym przypadku) elementem twórczości literackiej.

Podróż do Europy, tragedie miłosne, walka z dyktaturą, a także XIX-wieczna Argentyna, Bunos Aires i odmalowane w porywający sposób czasy i obyczaje są wielką wartością pisarstwa Caparrosa.

Dynamika opowieści, nacechowana emocjonalnie, mocna historia prowadzona przez Autora, który potrafi kierować uczuciami czytelnika. Jest tu i wzniosłość, i melancholia, czasem strach, ach, cała paleta uczuć, które znakomicie rozkłada Caparros. Ma wielki talent, duże wyczucie społeczne, umiejętność pracy z miękkimi kompetencjami społecznymi, a także doskonały plan na fabularne rozłożenie akcentów.

To była duża przyjemność czytelnicza.

Barbara Woźniak - Flesze [recenzja]

 

Wydawnictwo Nisza

Warszawa 2026

Najbardziej zostaje mi w pamięci wyciszenie i spokój, skupienie na pojedynczych momentach i detalach. I jeszcze niespieszność.

W bardzo wielu momentach widziałam nawiązania do twórczości Wita Szostaka, szczególnie do "Szczelinami", choć to zupełnie inna twóczość, a jednak miałam skojarzenia, usilnie starałam się nie skupiać na podobieństwie nastroju, zabiegów stylistycznych. Zdaję sobie sprawę, że to porównania bardzo na wyrost, a jednak się pojawiły.

Sama opowieść jest kameralna, rozgrywająca się pośród uczuć i namiętności pisarki, która zakochuje się w tłumaczce własnej książki. Ma męża, zdaje się, bezproblemowe, spokojne życie, aż nagle pojawia się ona, a z nią wątek miłosny, pragnienia, zdrada, emocje. 

Utkana z pojedynczych fleszy historia, skupia się na detalach, przeżyciach, prostych czynnościach, mniejszych i większych wspomnieniach, zapamiętywaniu tych chwil, które powodują, że dana relacja, sytuacja, sprawa jest ważna.

Tutaj także proces twórczy - pisanie nowej książki jest nierozerwalnie złączone z prywatnym życiem bohaterki. Sława Wolska to początkująca pisarka, nauczycielka w krakowskiej szkole, żona atrakcyjnego męża. I właśnie kryzys ich relacji, fascynacja tłumaczką powodują, że wstępny plan na książkę ulega zmianie: z opowieści akademickiej przekształca się fabuła w pełną namiętności, łącząca różne literackie formy hybrydę, która jest najbliższa temu co akurat przeżywa bohaterka.

Pewnie przez strukturę opowieści chciałam łączyć ją skojarzeniami z bogatą twórczością Szostaka: ma tu bowiem miejsce łączenie perspektyw różnych postaci, a także fragmenty związane z przytaczaniem fikcyjnej powieści, wywiadów bohaterki, jest jej poezja. 

Podkreślona jest też rola słowa/języka jako łącznika zarówno intymnego, ale też mentalnego - w końcu to właśnie sprawa przekładu spowodowała, że obie bohaterki popadły we wzajemną fascynację. Bariera językowa (rumuński i polski) to także przykład tego jak bardzo język ma wpływ na ich relację - wiele tu niedopowiedzeń, niedoskonałości, niewybrzmianych sensów, a co za tym idzie powstają lingwistyczne powidoki - słów: rwanych, fragmentarycznych, oszczędnych.